راه اندازی مرکز منطقه‌ای درمان اختلالات ناشی از سوء مصرف مواد مخدر در جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران همواره سیاست جامعی را در حوزه موادمخدر دنبال نموده است. این سیاست مبتنی بر سه اصل می‌باشد: مقابله، پیشگیری و درمان. در ایران، فرد معتاد نه به عنوان یک مجرم، بلکه در زمره بیماران مزمن قرار می‌گیرد و بر این اساس، تمهیدات متنوعی در جهت درمان دراز مدت وی به همراه بازتوانی روانی و جسمانی به منظور بازگشت به جامعه، اجراء می‌گردد.

مقدمه

    جمهوری اسلامی ایران همواره سیاست جامعی را در حوزه موادمخدر دنبال نموده است. این سیاست مبتنی بر سه اصل می‌باشد: مقابله، پیشگیری و درمان. در ایران، فرد معتاد نه به عنوان یک مجرم، بلکه در زمره بیماران مزمن قرار می‌گیرد و بر این اساس، تمهیدات متنوعی در جهت درمان دراز مدت وی به همراه بازتوانی روانی و جسمانی به منظور بازگشت به جامعه، اجراء می‌گردد.       

      در حوزه سیاستگذاری و قانونگذاری برای پیشگیری و درمان در سال های اخیر، می‌توان از جمله به سند جامع پیشگیری اولیه از اعتیاد در سال 1390، تدوین سند جامع حمایت های جامع درمانی و اجتماعی کشور در سال 1392، و سند اجتماعی شدن مبارزه با مواد مخدر در سال 1397اشاره نمود که بر همین اساس، طرح ها و برنامه‌های متنوع و مفیدی طراحی و اجرائی شده اند.

      در حوزه درمان، هشت نوع مرکز درمانی گوناگون ایجاد شده اند؛ از جمله: مراکز سرپایی درمانی "آگونیست"، مراکز درمانی اجتماع محور (تی سی)، مراکز درمان بستر محور، تخت ‌های روانپزشکی، مراکز ﮔﺬﺭﯼ ﮐﺎﻫﺶ ﺁﺳﯿﺐ(دی. آی. سی)، و شلترهایی که مخصوص سرپناه شبانه معتادان است. مراکز صیانت و توانمندسازی معتادان بهبود یافته و اشتغال آنها نیز هم در حوزه توانمندسازی و هم در حوزه پیشگیری در سطح جامعه فعال می‌باشند. در مجموع، افزون بر 9 هزار مراکز درمانی و کاهش آسیب در جمهوری اسلامی فعال و در حال خدمت رسانی به معتادان می‌باشند.

     از دیگر تدابیر و ابتکارات جمهوری اسلامی در حوزه پیشگیری و درمان اعتیاد، می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• راه اندازی سامانه اینترنتی صتاب (صیانت، توانمند سازی و اشتغال بهبود یافتگان): افراد معتاد می‌توانند با مراجعه به این پایگاه جامع، ضمن اطلاع از بسیاری از حقوق خود، برای دریافت انواع خدمات در حوزه‌های مختلف از جمله اشتغال، دریافت تسهیلات و خدمات درمانی، درخواست خود را ارئه نمایند.
• اجرای "طرح یاری گران زندگی" با هدف دخیل نمودن تمامی‌بخش های جامعه از جمله 25 نهاد دولتی در حوزه مراقبت و پیشگیری از اعتیاد، به ویژه در میان دانش آموزان و دانشجویان؛
• راه اندازی خط تلفن ۰۹۶۲۸ که یک سامانه تماس ملی است و فرد معتاد می‌تواند با تماس با این سامانه، به نزدیک ترین مرکز درمان معرفی شود.
• میزبانی و شرکت در ده‌ها همایش و کارگاه منطقه ای و بین المللی در حوزه روش های نوین درمان و پیشگیری از اعتیاد؛
• ایجاد مراکز هوشمند مشاوره و نمایشگاه‌های مهارت افزایی" مِنهاج " با هدف پیشگیری از اعتیاد گروه‌ های گوناگون جامعه، از جمله دانش آموزان، که از طریق انجام بازی ‌های مختلف، با مهارت ‌های لازم جهت پیشگیری از آسیب های اجتماعی (و البته اعتیاد) آشنا می‌شوند.
• برگزاری جلسات ایده پردازی و احصای ایده‌های برتر در حوزه پیشگیری از آسیب های اجتماعی؛
• طراحی سایت ها و تالارهای گفتگوی مجازی؛

انعقاد یادداشت تفاهم ایجاد مرکز منطقه‌ای درمان اختلالات ناشی از سوء مصرف مواد مخدر

      در ادامه اقدامات و تدابیر گسترده جمهوری اسلامی ایران در عرصه درمان و پیشگیری و در راستای رویکرد چند جانبه گرا و همکاری محور در حوزه مبارزه با مواد مخدر در عرصه‌های بین المللی و منطقه ای، و نیز به منظور کمک به حل معضل اعتیاد در سطح منطقه و کمک به کشورهای همسایه در رسیدگی به این معضل، با پیگیری و رایزنی دفتر نمایندگی دائم در وین، یادداشت تفاهم ایجاد مرکز منطقه‌ای درمان اختلالات ناشی از سوء مصرف مواد مخدر میان ستاد مبارزه با مواد مخدر و دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر ملل متحد در 23 مهر ماه 1398 در وین منعقد گردید. 

     هدف از این یادداشت تفاهم، فراهم آوردن چارچوبی برای تسهیل همکاری‌های طرفین در جهت پیشبرد اهداف مشترک برای ترویج درمان انسانی و مبتنی بر شواهد ناهنجاری‌های حاصل از مصرف مواد مخدر، از طریق تعاملات و گفتگوهای منظم میان جمهوری اسلامی و دفتر مبارزه با مواد مخدر سازمان ملل، و همچنین ایجاد سازوکارهای حقوقی جداگانه می‌باشد. طرفین، ذیل این یادداشت تفاهم توافق نمودند تا مرکز ملی مطالعات اعتیاد ایران به عنوان "مرکز منطقه ای پژوهش و ظرفیت سازی" برای ترویج درمان مبتنی بر شواهد، ناهنجاری‌های حاصل از مصرف مواد مخدر و ارتقاء بهداشت و ایمنی، تعیین گردد. همچنین این مرکز، به ارائه آموزش و ترویج پژوهش در منطقه، در همکاری نزدیک با دیگر موسسات درمان و پژوهش اعتیاد و مواد مخدر در کشور، خواهد پرداخت.

 

معرفی مرکز ملی مطالعات اعتیاد ایران

    مرکز ملی مطالعات ایران به عنوان نهاد اصلی مطالعات اعتیاد در ایران، وابسته به دانشگاه علوم پزشکی تهران می‌باشد که در سال 2001 توسط ستاد مبارزه با مواد مخدر و در سال 2003 از سوی شورای ملی توسعه دانشگاه‌های علوم پزشکی مورد تائید واقع شد. اهداف اصلی این مرکز عبارتند از:

• توسعه و بکارگیری دانش بشری در زمینه علم اعتیاد؛
• انجام پژوهش های کاربردی و بنیادی، اپیدمیولوژیک و بالینی در جهت اصلاح نظام ارائه خدمات بهداشتی- درمانی؛
• ارائه راه کارهای مناسب برای کنترل سوء مصرف مواد مخدر؛
• مطالعه و پایش وضعیت سوء مصرف مواد و تغییرات آن در ایران؛
• تامین مبانی علمی سیاستگذاری و برنامه ریزی کاهش تقاضای موادمخدر؛
• ارائه مشاوره‌های تخصصی به سیاستگذاران و برنامه ریزان در مورد فعالیت های مرتبط با کاهش تقاضا؛
• ارزیابی فعالیت های کاهش تقاضا و ارائه پیشنهادات برای ارتقاء کیفی و کمی آن؛
• تربیت نیروی انسانی متخصص و محقق در زمینه اعتیاد.

   این مرکز در چهار حوزه پژوهشی، آزمایشگاهی، درمانی، و آموزشی فعالیت می‌کند. در حوزه پژوهشی، شش گروه در موضوعات علوم پایه، اپیدمیلوژی و پیشگیری از اعتیاد، مطالعات بالینی، عصبی شناختی، اعتیاد رفتاری، و سلامت جنسی فعالیت می‌کنند. آزمایشگاه این مرکز نیز شامل آزمایشگاه عصبی-شناختی، آزمایشگاه سم شناسی و تشخیص مواد، آزمایشگاه ژنتیک، آزمایشگاه حیوانی، و سایر آزمایشگاه‌ها می‌باشد.

     درمانگاه این مرکز نیز داری چند زیر شاخه در حوزه درمان اعتیاد به مواد افیونی، اعتیاد به الکل، اعتیاد به مواد محرک، اعتیادهای رفتاری، سلامت جنسی، ترک دخانیات، و سایر خدمات درمانی می‌باشد. در نهایت، در بخش آموزشی، این مرکز دوره دکترای (Ph.D) مطالعات اعتیاد، کارگاه تخصصی درمان اعتیاد رفتاری، دوره درمان اختلال مصرف ویژه پزشکان، و دوره آموزشی درمان غیر دارویی ویژه روانشناسان را برگزار می نماید.

     استفاده و بکارگیری از پزشکان و کارشناسان متخصص در تمامی‌بخش های مختلف درمانی و آموزشی و همچنین ساختار اداری و تشکیلاتی منظم، منسجم و به روز، از ویژگی‌های برجسته این مرکز می‌باشد.

      رئیس این مرکز، هم اکنون سرکار خانم دکتر رحیمی موقر، استاد روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، روانپزشک با تجربه که سالیان متمادی تجربه فعالیت در حوزه‌های درمانی و مطالعاتیمواد مخدر را دارد، می‌باشد. ایشان، همچنینسابقه عضویت در گروه مرجع سازمان ملل در مراقبت و پیشگیری از ایدز در مصرف‌کنندگان تزریقی مواد از سال 1381 تا 1385 و از سال 1388 تا 1391، عضویت در گروه مشورتی سازمان بهداشت جهانی برای طبقه بندی بیماری‌های روانپزشکی(ICD-11) از سال 1388 تاکنون، عضویت در گروه راهبردی مشورتی سازمان ملل در مورد مصرف تزریقی مواد از سال 1392 تا 1395، و عضویت در کمیته تخصصی وابستگی به موادمخدرسازمان جهانی بهداشت از سال 1395 تاکنون (نایب رئیس کمیته از سال 1397) را دارا می‌باشد.

افتتاح مرکز منطقه‌ای درمان اختلالات ناشی از سوء مصرف مواد مخدر

      مراسم افتتاحیه مرکز منطقه‌ای درمان اختلالات ناشی از سوء مصرف مواد مخدر در روز چهارشنبه، مورخ 27 آذرماه 1398 در محل این مرکز برگزار گردید. در این مراسم که با حضور برخی مسئولان ذیربط، سفرا و نمایندگان برخی سازمان‌های بین المللی مقیم تهران برگزار گردید، دکتر مومنی، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، دکتر پزشکیان، نایب رئیس اول مجلس شورای اسلامی، دکتر غریب آبادی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان ملل در وین، دکتر رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، ژان لوک لماهیو، مدیر بخش تجزیه و تحلیل سیاست ها و روابط عمومی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، و خانم  دکتر رحیمی موقر، رئیس مرکز ملی مطالعات اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، سخنرانی نمودند.

     سرکار خانم دکتر آفرین رحیمی موقر، رئیس مرکز ملی مطالعات اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، اظهار داشت: تاسیس این مرکز در سال 1380 در ستاد مبارزه با موادمخدر با دستور رئیس جمهور به تصویب رسید، و عملاً کار رسمی خود را از سال 1383 آغاز کرد.این مرکز، دو رسالت اصلی دارد که اولین آن مسئولیت کاهش سطح اعتیاد و مصرف مواد مخدر در کشور از طریق تولید علم و توزیع آن در سطح کشور، و دومین رسالت آن نیز، کمک به افزایش دانش اعتیاد و گسترش آن در سطح جهان است.تولید راهنماها و خدمات مبتنی بر شواهد، مشاوره به سیاستگذاران و برنامه ریزان کشور و آموزش های تخصصی افزایش ظرفیت در سطح کشور و منطقه، ارائه خدمات درمان اعتیاد و ارائه خدمات آزمایشگاهی در رابطه با اعتیاد، از دیگر وظایف این مرکز است. این مرکز، تاکنون به بیش از 1600 نفر آموزش تخصصی ارائه کرده است.

     دکتر مسعود پزشکیان، نایب رییس اول مجلس شورای اسلامی نیز در این مراسم اظهار داشت:برای برقراری سلامت در دنیا، به مشارکت و همیاری بین المللی نیاز داریم و به عنوان نمایندگان مردم در مجلس تلاش کردیم تا اعتیاد از جرم انگاری خارج و به حیطه درمان و بیماری نزدیک شود. در سیاست، معتقدیم اعتیاد یک مشکل عرضه و تقاضا است و تا زمانی که توزیع وجود دارد، روال به همین شکل ادامه خواهد داشت، پس با عرضه کنندگان باید به شدت برخورد کرد. با تمام اقدامات چشمگیری که طی چهل سال در زمینه پژوهش و درمان اعتیاد صورت گرفته است، تا زمانی که نتوان بازار را مدیریت و برعهده گرفت، تاجران مرگ به کار خود ادامه خواهند داد، چراکه با عرضه مواد مخدر سود بالایی کسب می‌کنند. 

     دکتر اسکندر مومنی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران، طی سخنانی گفت:افراد گرفتار اعتیاد، باید تحت درمان و به چرخه زندگی بازگردند و جمهوری اسلامی ایران با تمام توان درباره مقابله با عرضه، ورود و توزیع موادمخدر اقدام می‌کند. هیچ تفاوتی نمی‌کند که موادمخدر بخواهد داخل کشور توزیع یا به سمت کشورهای دیگر ترانزیت شود. ۸۰۰ تن موادمخدر در بازه هشت ماه 1398 کشف شده که بیش از ۴۰ تن مواد مکشوفه هروئین و مرفین و مقصد آن کشورهای اروپایی بود. اکنون بیش از ۹ هزار مرکز درمانی و کاهش آسیب در کشور در حال فعالیت هستند که بدون هیچ تبعیضی به افرادی که گرفتار شدند، کمک می‌کنند. برخی کشورها، برخی از انواع موادمخدر را آزاد و قانونی اعلام کردند. جمهوری اسلامی ایران در عین حال که به مقابله و درمان می‌پردازد، رویکرد اصلی را در پیشگیری قرار داده است. در آخرین جلسه ستاد مبارزه با موادمخدر که با حضور رییس جمهور تشکیل شد، طرح "یاری‌گران زندگی"به تصویب رسید. در این طرح به افرادی که دچار اعتیاد شدند، یاری خواهیم داد؛ همچنین با اقدامات پیشگیرانه تلاش خواهیم کرد که افراد در معرض اعتیاد، دچار این بلا نشوند. جمهوری اسلامی ایران به واسطه واقع شدن در مسیر ترانزیت بین المللی مواد مخدر، راهبرد های متعددی را با هدف جلوگیری از ورود موادمخدر به کشور و کاهش تقاضا اتخاذ کرده است. ایران در خط مقدم مبارزه جهانی با موادمخدر قرار دارد و به نمایندگی از جهان، این بار عظیم مبارزه را به دوش می‌کشد. برای برقراری سلامت در دنیا، به مشارکت و همیاری بین المللی نیاز داریم تا بتوان دست کسانی که برای آنها غیر از پول و سود چیز دیگری مهم نیست، از جان و مال افراد کوتاه کنیم. 

     ژان لوک لماهیو، مدیر بخش تجزیه و تحلیل سیاست ها و روابط عمومی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد طی سخنانی در این مراسم گفت:چالش های موادمخدر در جهان، جدی است و اطلاعات و دانش بسیار مهم این مرکز کمک می‌کند که فعالیت های آن برای ایران و منطقه مورد استفاده قرار می‌گیرد و می‌توان برنامه‌های علمی را در آن اجرا کرد. از دهه‌های قبل، ایران اقدامات بسیار مهمی را در این خصوص انجام داده است. جمهوری اسلامی ایران با دانش و درس های فراوان، می‌تواند برای کشورهای منطقه و جهان به عنوان یک مرکز عالی برای آموزش فعالیت داشته باشد، تا افراد آموزش دیده کمک فراوانی به افراد مبتلا به اعتیاد کنند. ما در ایجاد ابزارهای متعدد از جمله درمان اختلالات موادمخدر می‌توانیم همکاری‌های مختلفی با سازمان‌های جهانی داشته باشیم. همچنین با انجام آموزش هایی می‌توانیم در راستای پیشگیری قدم برداشته و این برنامه‌ها را ادامه دهیم. باید دانست چالش های مواد مخدر در جهان جدی است و باید با یکدیگر همکاری کرد و ابزارهایی برای پیشگیری ابداع کرد. 

      دکتر کاظم غریب آبادی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان ملل در ویننیز در این مراسم اظهار داشت: جمهوری اسلامی ایران با پیگیری یک راهبرد جامع و متوازن، ضمن انجام اقدامات منحصر به فرد در عرصه مبارزه با قاچاق مواد مخدر و ثبت بالاترین رکوردهای متصور در کشف و توقیف انواع محموله‌های مواد مخدر در سطح جهانی، در عرصه کاهش تقاضا نیز از جمله در حوزه‌های درمان، بازتوانی و پیشگیری، گام های بلندی را برداشته است. سالانه، تعداد قابل توجهی از معتادان تحت پوشش انواع درمان در کشور قرار می‌گیرند و برنامه‌های متنوعی نیز در حوزه پیشگیری توسط نهادهای ذیربط اجراء می‌شود. در حوزه مبارزه با مواد مخدر ترکیبی، مواد روانگردان جدید و مواد پیش ساز نیز جمهوری اسلامی ایران فعالانه عمل نموده و خواهد نمود. با توجه به دینامیزم بسیار بالا و پیچیدگی‌های موجود در این زمینه، آماده تبادل کمک های فنی و آموزش های تخصصی از طریق دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل هستیم. تعیین "مرکز ملی مطالعات اعتیاد" به عنوان مرکز منطقه‌ای پژوهش و ظرفیت‌سازی درمان اعتیاد، گام بسیار مثبت و ارزشمندی برای ارائه آموزش های لازم، ترویج پژوهش های تخصصی، و تبادل ظرفیت و تجربیات ذیربط در سطح منطقه می‌باشد. این اقدام، به عنوان گامی در راستای ارتقای حمایت دفتر مقابله از تلاش های جمهوری اسلامی ایران در حوزه کاهش تقاضا محسوب شده که می‌تواند همکاری‌های محتوایی منطقه ای و بین المللی را شکل دهد. ایران، چه در عرصه مقابله با عرضه مواد مخدر و چه در عرصه کاهش تقاضا و مسائل مرتبط با آن، از ایجاد یا تقویت هر گونه مکانیسم همکاری منطقه ای استقبال نموده و آماده همکاری در اینحوزه‌ها در اشکال مختلف می‌باشد. در این راستا، مایلم از تلاش های دولت ژاپن و دفتر مقابله در ایجاد زمینه لازم برای راه اندازی این مرکز قدردانی نمایم.جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری که در مجاورت تولیدکنندگان عمده مواد مخدر قرار گرفته و خسارات جانی و مالی سنگینی را متحمل گردیده است، از جامعه جهانی و کشورهای توسعه یافته انتظار دارد تا موضوع مبارزه با مواد مخدر را فارغ از ملاحظات سیاسی در دستور کار قرار داده و به مسئولیت مشترک خود در ارائه مساعدت های لازم، عمل نمایند. بدون تردید، منافع حاصل از این همکاری بین المللی، متوجه تمامی‌کشورها و نه فقط جمهوری اسلامی ایران، خواهد بود.

     دکتر رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز اظهار داشت: با تصمیم ‌گیری‌های خوبی که در سطح کشور انجام شده، طی دهه گذشته شاهد بودیم که درصد معتادان تزریقی کاهش یافته است. به همین نسبت، انتقال ایدز به افراد از ۹۰ درصد انتقال تزریقی به کمتر از ۶۰ درصد رسیده است. باید بپذیریم که سرنگ در اختیار افراد قرار دهیم؛ چرا که انجام این کار باعث شده انتقال اچ ای وی در حوزه اعتیاد تزریقی و شیوع هپاتیت سی کاهش یابد. اگر این کار را نمی‌کردیم، همچنان این وضعیت ادامه داشت. یکی از اقدامات مهمی‌که باید پیگری شود، بحث آموزش است. آموزش، یکی از ارکان اساسی در حوزه کاهش آسیب است. در سراسر نقاط کشور، شبکه‌ هایی داریم که بسیار قوی عمل می‌کنند و در تمام نقاط کشور نماینده ای از حوزه بهداشت وجود دارد که در حوزه پیشگیری و کاهش آسیب می‌توان براساس آن اقدامات خوبی انجام داد. با توجه به اقداماتی که در حوزه کاهش آسیب و ترک اعتیاد انجام می‌شود، آینده خوبی پیش رو داریم.